Digitalizacja mapy topograficznej Galicji (1779-1783) z Archiwum Wojennego w Wiedniu

Mapa Galicji (tzw. mapa Miega) – informacje podstawowe

Mapa topograficzna Królestwa Galicji i Lodomerii z lat 1779-1783

Originalaufnahme des Königreiches Galizien und Lodomerien
I zdjęcie wojskowe, tzw. mapa Miega
Skala 1:28 800
Oryginał w Archiwum Wojennym w Wiedniu (Kriegsarchiv), sygn. BIXa.390
Jest to kompletna, wielkoskalowa mapa Królestwa Galicji i Lodomerii, przygotowywana od 1775 r., sporządzona w latach 1779–1783, od nazwiska kierującego pracami zwana potocznie mapą Miega. Początkowo utajniona ze względu na swoje znaczenie militarne, nigdy nie została wydana i pozostaje do dziś w rękopisie. Jest przechowywana w Archiwum Wojennym (Kriegsarchiv) w Wiedniu. Składa się z 413 wielkoformatowych arkuszy (podstawowy rozmiar: 24˟16 cali, czyli ok. 63˟42 cm) oraz kilkudziesięciu arkuszy dodatkowych, o łącznej powierzchni ok. 115 m kwadr. Zachowana jest w trzech pełnych egzemplarzach (oryginał, czystorys, kopia). Towarzyszy jej 6 tomów opisów in folio, stanowiących komentarz do poszczególnych map, tom kalkulacji topometrycznych oraz wykaz miejscowości i osobny spis poprawek nazewnictwa.
Obejmuje tereny dawnego woj. krakowskiego, sandomierskiego, województwa ruskie i bełskie, fragmenty Wołynia i Podola. To terytoria Rzeczypospolitej, które zostały włączone do Austrii w wyniku wydarzeń 1770 r. (aneksja starostw nowotarskiego, czorsztyńskiego i sądeckiego) oraz ziemie zagarnięte w pierwszym rozbiorze w 1772 r. (bez starostwa spiskiego). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. obszar ujęty na mapie wchodził w skład województw: krakowskiego, lubelskiego, lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego; obecnie, po powojennych zmianach granic należy do Polski (województwa: śląskie, małopolskie, podkarpackie i lubelskie – 186 arkuszy) i Ukrainy (obłasti: użhorodzka, lwowska, tarnopolska, iwanofrankowska – 227 arkuszy).

Projekt digitalizacji

Digitalizacja mapy topograficznej Galicji (1779-1783) z Archiwum Wojennego (Kriegsarchiv) w Wiedniu
arkusze 202-413

logo

Projekt zrealizowany w ramach programu "Exterius – Poza Szlakiem" Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej
w latach 2009-2011

Autor projektu: Andrzej Janeczek, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa

Zdigitalizowany zasób dostępny jest do prac naukowych w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN,
Al. Solidarności 105, Warszawa

Celem bezpośrednim projektu było skompletowanie materiału kartograficznego i jego digitalizacja, z zakresu sekcji 202–413 (na wschód od linii Krasnystaw-Zamość-Jaworów-Drohobycz), oraz jego przygotowanie do dalszych zaawansowanych etapów prac edytorskich. Projekt składał się z czterech etapów:
1. wyznaczenia podstawy edycji, 2. skanowania materiału według ustalonych, jednolitych parametrów; 3. skontrolowania kompletności i jakości digitalizacji; 4. uporządkowania cyfrowych materiałów graficznych i wyposażenie ich w aparat użytkowania (interfejs).
Efektem projektu jest zdigitalizowany materiał archiwalny, zaopatrzony w narzędzia edycyjne (skorowidze aktywne) oraz wstęp źródłoznawczy, prezentujący mapę Galicji pośród innych zdjęć wojskowych epoki józefińskiej.

Mapa Galicji pośród zdjęć józefińskich

Geneza i rezultaty prac kartograficznych w krajach Habsburgów

Mapa Galicji jest częścią wielkiej akcji skartografowania ogromnych połaci Europy w ramach tzw. zdjęcia józefińskiego. Zamysł topograficznego zdjęcia wszystkich krajów rządzonych przez Habsburgów zrodził się po doświadczeniach wojny siedmioletniej (1756–1763), gdy generałowie armii austriackiej, po niepowodzeniach swych operacji na Śląsku stwierdzili, że niezbędne są im znacznie lepsze niż do tej pory mapy terenowe. Cesarzowa Maria Teresa zarządziła wykonanie dokładnego zdjęcia całej monarchii, co zlecono Kwatermistrzostwu Sztabu Generalnego. Prace zaczęto od Śląska austriackiego: w latach 1763–1764 powstała mapa księstwa cieszyńskiego, opawskiego i nyskiego. Od 1765 r. zadanie nadzorował Józef II, dopuszczony do współrządów. Przyjęto jednolite zasady sporządzania map, w skali 1:28 800 (1 cal na mapie = 1000 kroków, czyli 400 sążni wiedeńskich w terenie), na podstawie pomiarów terenowych, przy zastosowaniu triangulacji, ale też metody "à la vue" ("okomiaru"), z użyciem stolika, liniału przeziernikowego, busoli, astrolabium i kwadrantu. Do 1787 r. skartowano większość ziem monarchii na ponad 3500 mapach o formacie 24˟16 cali. Cały materiał został głęboko utajniony.
Zaangażowanie się państwa w prace kartograficzne i powierzenie tego zadania instytucji wojskowej przyniosło doskonałe efekty: sprawnie, w krótkim czasie, według nowoczesnych w tamtych warunkach metod sporządzono wielkoskalową mapę rozległego terytorium o powierzchni 570 tys. km kwadr., obejmującego obszar Europy środkowej oraz znaczne części Europy wschodniej, południowej i zachodniej. Zasięg zdjęć józefińskich obrazuje mapka.
Po zakończeniu zdjęcia józefińskiego prace kontynuowano, m.in. na terytoriach nowo anektowanych. W 1806 r. rozpoczęto II zdjęcie wojskowe krajów monarchii (franciszkowskie) w tej samej skali 1:28 800, trwające do 1862 r., zaś w 1869 r. przystąpiono do wykonywania III zdjęcia, franciszko-józefińskiego, już w skali metrycznej 1:25 000 oraz 1:75 000.

Narodowe edycje zdjęć józefińskich

Publikacje "papierowe" i cyfrowe

Ze względu na znaczenie zdjęć józefińskich jako pomnika kartografii europejskiej i wartościowego materiału źródłowego w wielu krajach wysuwano postulaty publikacji zabytku w postaci faksymile map i krytycznej edycji części opisowej. W latach sześćdziesiątych XX w. rozpoczęto wielotomową edycję mapy austriackich Niderlandów (Carte de Cabinet de Pays-Bas autrichiens levée à l'initiative du comte de Ferraris, 12 tomów map, 12 tomów opisów, Bruxelles 1965-1974; nowa edycja, zob. De grote atlas van Ferraris: de eerste atlas van België : Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik, 1777. Le grand atlas de Ferraris: le premier atlas de la Belgique: carte de Cabinet des Pays-Bas autrichiens et de la Principauté de Liège, 1777, wyd. W. Bracke, S. Lammens, Brussel 2009, 2011). Od lat dziewięćdziesiątych XX w. ruszyły pod egidą agend rządowych i narodowych akademii nauk wielkie inicjatywy edytorskie w Słowenii i Chorwacji, a także na Węgrzech i we Włoszech. Obecnie zakończona została faksymilowa edycja zdjęcia józefińskiego dla Słowenii (Slovenija na vojaškem zemljevidu 1763-1787, 7 tomów, 1995-2001), zaawansowany jest projekt chorwacki (Hrvatska na tajnim zemljovidima 18. i 19. stoljeća, zaplanowany na 20 tomów, dotąd 10 tomów, 1997-2006), wydano mapę księstwa Wenecji (Il Ducato di Venezia nella carta di Anton von Zach, 2 tomy, 2005), trwają prace nad wydaniem mapy Karyntii.
W inny sposób, elektroniczny, zrealizowano węgierską edycję zdjęcia józefińskiego dla Królestwa Węgier (Az első katonai felmérés – Magyar Királyság 2004, 2006) oraz Siedmiogrodu i Banatu (Az első katonai felmérés – Erdély és a Temesi Bánság 2005, 2007), edycje dostępne wyłącznie na płytach DVD. Natomiast józefińskie zdjęcie Czech, Moraw i części Śląska zamieszczono w Internecie w serwisie Uniwersytetu Jana Evangelisty Purkyně, wraz z innymi materiałami kartograficznymi. Podobnie - internetowo - udostępniono zdjęcie józefińskie Styrii, w ramach pełnego serwisu kartograficznego kraju przygotowanego w systemie GIS Digitaler Atlas Steiermark). Mapa Niderlandów poza edycją "papierową" również została opublikowana w Internecie.
Natomiast na Słowacji i na Ukrainie opublikowano jedynie drobne fragmenty mapy w gorszej od oryginału jakości: B. Klein, Významné mestá Slovenska na tajných mapách 18. storočia, 2003; H. P. Petryšyn, Karta F. fon Miga (1779–1782 rr.), 2006. Mapa obecnego terytorium Słowacji została jednakże udostępniona w edycji węgierskiej.

Zasięg mapy Galicji

Zawartość mapy Galicji

Treść mapy i opisów

Mapa oddaje rzeźbę terenu metodą szrafy krzyżowej (góry, wzniesienia, krawędzie dolin rzecznych, strome i łagodne brzegi rzek, wysokie brzegi stawów, dolinki strumyków, wąwozy, jary, wszelkiego rodzaju pagórki, wały, groble, wydmy), elementy hydrografii (rzeki, strumienie, starorzecza, wyspy rzeczne, stawy, bagna), pola uprawne i łąki (z rozróżnieniem na porośnięte krzakami i podmokłe), lasy (osobno lasy podmokłe), sieć drożną (trakty i drogi pocztowe, kołowe, drogi polne i leśne, przejścia przez bagna, ścieżki piesze i do jazdy wierzchem, mosty murowane i drewniane, brody i przewozy), sieć osadniczą (zabudowa, ulice, obwarowania miejskie, świątynie, ratusze, zagrody wiejskie, dwory, folwarki), uwzględnia zamki i fortece, urządzenia gospodarcze (młyny, tartaki, kopalnie soli, szyby), karczmy i zajazdy, krzyże i kapliczki przydrożne, rysuje linię granicy państwowej z oznaczeniem par słupów granicznych, obficie rejestruje nazewnictwo (osad i przysiółków, rzek i strumieni, szczytów etc.), zazwyczaj oddane fonetycznie i niekiedy zniekształcone (zapisane ze słyszenia, przez nienawykłe do mowy polskiej czy ukraińskiej ucho austriackiego oficera).
Opisy, stanowiące tekstowy komentarz do treści graficznych zawartych na arkuszach mapy, przynoszą dodatkowe informacje: dają charakterystyki poszczególnych miejscowości, ich położenia, warunków obronnych, określają liczbę domów i zagród, liczbę "solidnych" budynków, możliwości kwaterunkowe, stan zaludnienia (z uwzględnieniem kondycji społecznej i religii), przedstawiają zajęcia ludności, liczbę zwierząt pociągowych, wielkość zbiorów zbóż i siana, stan dróg w różnych warunkach meteorologicznych, cechy miejscowego pejzażu.

Miejsce mapy Galicji w kartografii ziem Rzeczypospolitej

Rejestracja z czasu przełomu

Mapa Galicji powstała w ostatnim momencie przed wielkimi zmianami gospodarczymi i społecznymi XIX stulecia: industrializacją, kapitalistyczną urbanizacją, reformą stosunków agrarnych. Mapa rejestruje obraz wsi u progu kolonizacji józefińskiej i kolejnych przekształceń, miast u progu przebudowy (zniesienie murów czy wałów, wprowadzenie przepisów sanitarnych) i przed regulacjami przestrzennymi, gościńców przed powstaniem dróg bitych, lasów sprzed masowego wyrębu, rzek i strumieni przed przesuwaniem ich koryt i melioracjami. Dokładność i czas rejestracji czynią z niej kapitalne źródło, jedyne dające wgląd w krajobraz doby jeszcze staropolskiej na obszarze całej dzielnicy.
Mapa oddaje stan z początku epoki rozbiorowej, już pod rządami obcego mocarstwa, lecz jeszcze przed głębokimi zmianami gospodarczymi i społecznymi, które przekształciły krajobraz staropolski i zatarły jego cechy. Dostarczając tak szczegółowego materiału jest więc dogodnym punktem wyjścia do rekonstrukcji warunków naturalnych oraz obrazu zasiedlenia i zagospodarowania ziem I Rzeczypospolitej, z próbami retrogresji aż po średniowiecze włącznie. Przy odwrotnym kierunku obserwacji może też służyć jako początkowa tym razem podstawa odniesień w studiach nad przemianami, jakie wprowadził wiek XIX poprzez uprzemysłowienie, rozwój miast, uwłaszczenie i inne reformy układu wiejskiego, wielkie prace inżynieryjne czy eksploatację lasów i bogactw naturalnych.

Wartość badawcza mapy

Dotychczasowe i przyszłe możliwości wykorzystania źródła

Mapa Galicji jest znana od jej "odkrycia" w zbiorach wiedeńskich przez prof. Ludomira Sawickiego (1919–1920). Natrafił on na nią pracując jako członek rządowej Komisji Likwidacyjnej, która na mocy traktatu w St. Germain miała określić polskie roszczenia co do dóbr kulturalnych i naukowych po byłej monarchii austro-węgierskiej. Mapa nie została objęta akcją rewindykacyjną, natomiast wiadomość o niej została opublikowana. Zamówiono wykonanie czarno-białych reprodukcji dla Biblioteki Narodowej w Warszawie, kopie trafiły również do krakowskiej Komisji Atlasu Historycznego Polski. Od tego czasu jej fragmenty, powielane niestety w złej jakości, daleko odbiegającej od oryginału, zaczęły być wykorzystywane w pracach z wielu dziedzin.
Zdjęcie józefińskie ma szczególnie dużą przydatność dla badań historycznych (dzieje osadnictwa, dzieje miast, geografia historyczna, prace atlasowe, badania dróg, przepraw rzecznych, przejść przez Karpaty), archeologicznych (prospekcja terenowa; mapa oznacza dawny zasięg terenów zalewowych, rejestruje relikty obiektów zabytkowych, często dziś już nieczytelne na powierzchni), urbanistycznych (uchwycone układy przestrzenne miast), onomastycznych (zawiera ogromny zasób nazw topo- i mikrotopograficznych, "polnych", nazw rzek i gór), studiów regionalnych, lokalnych badań przeszłości miast i wsi. Przedstawia wielką wartość naukową także dla innych dyscyplin (nauki o ziemi – morfologia wsi, studia ekologiczne, badania zmian środowiska; mapa daje dokładny zapis ówczesnych stosunków hydrograficznych, najstarszy wiarygodny obraz zalesienia; bywała też np. wykorzystywana w rekonstrukcji dworskich założeń parkowych). Jako wyjątkowo piękny zabytek kartograficzny i wybitne osiągnięcie na tym polu jest sama w sobie obiektem zainteresowania geografów i historyków kartografii.

Projekty edycji

Prace zespołowe nad pełną edycją mapy

logo

Projekt jest częścią większego zamierzenia, częściowo już zrealizowanego w ramach grantów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Narodowego Centrum Nauki, jakim jest opracowanie kompletnej edycji faksymilowej całości mapy józefińskiej Galicji (łącznie z towarzyszącymi jej opisami). Uczestniczy w nim 5 instytucji: Instytut Historii PAN (kierownik projektu: Waldemar Bukowski), Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie (kierownik projektu: Zdzisław Noga), Instytut Historii Uniwersytetu Rzeszowskiego (kierownik projektu: Zdzisław Budzyński), Stacja Naukowa PAN w Wiedniu (dyr. Bogusław Dybaś), Instytut Archeologii i Etnologii PAN (kierownik projektu: Andrzej Janeczek).
Edycja będzie składać się z 15 tomów. Na każdy z nich przypadną dwa woluminy. Na pierwszy złożą się wstęp, tekst opisów wojskowych w wersji oryginalnej z równoległym tłumaczeniem na język polski, wykazy toponimii, objaśnienia i indeksy, drugi będzie zawierał faksymilia arkuszy mapy.

Publikacja

Edycja mapy

logo
okładka

Wydanie drukiem pierwszych 7 tomów dochodzi do skutku dzięki Narodowemu Programowi Rozwoju Humanistyki. Wydawnictwo nosi tytuł "Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779-1783. Die Josephinische Landesaufnahme von Galizien 1779-1783". Podział materiału na tomy przedstawia schematyczna mapka. Ukazały się już dwa tomy. T. 1 obejmuje część historycznego województwa krakowskiego, od granic ze Śląskiem, wzdłuż Wisły do Krakowa i na południe po Podhale i Karpaty, t. 4 - część historycznego województwa sandomierskiego i ziemi przemyskiej od Wisły i dolnego Sanu na północy po Frysztak koło Jasła i Kańczugę koło Przeworska na południu. Kolejne tomy będą publikowane corocznie.
Zamówienia na t. 1 oraz 4 realizuje Wydawnictwo Antykwa.