Specyfika rozwojowa krajów położonych w środkowej i wschodniej części kontynentu europejskiego była jednym z najbardziej dyskutowanych i żywotnych tematów w historiografii europejskiej w ubiegłym stuleciu. W debatach tych najczęściej przywoływanym przykładem była ewolucja wczesnonowożytnego polskiego państwa szlacheckiego i jego odmienność od przemian zachodzących w krajach zachodniej części Europy. W pracach opublikowanych w drugiej połowie XX wieku szczególna rolę odegrali marksistowscy historycy polscy Witold Kula i Marian Małowist, obaj bardzo dalecy od schematyzmu właściwego wywodzącej się z tego kręgu historiografii. W. Kula za sprawą swej teorii ewolucji systemu feudalnego, a M. Małowist dzięki swoim pracom komparatystycznym i pracom swoich uczniów ( B. Geremek, A. Mączak, H. Samsonowicz, B. Zientara i liczni przedstawiciele młodszego pokolenia badaczy) okazali się w tym okresie najważniejszymi partnerami tej części Europy w dialogu z historiografią światową, którego przedmiotem była niemal wyłącznie sfera przekształceń gospodarczych i społecznych. Od lat niemalże dwudziestu można zaobserwować wywołany przez niedawne przekształcenia społeczno-ustrojowe w Europie głęboki kryzys doktryny marksistowskiej. Stał się on najważniejszą przyczyną zastoju badań w tej dziedzinie nie tylko w historiografii polskiej, ale i w pracach historyków z innych krajów. W historiografii okresu wczesnonowożytnego, nie tylko polskiej, doprowadziło to do znacznego osłabienia badań o szerszym, ogólnoeuropejskim charakterze dialogu naukowego w skali międzynarodowej.
Realizowany projekt ma na celu przedstawienie nowego odczytania ewolucji nowożytnego państwa i społeczeństwa polskiego w kontekście przemian zachodzących w XV-XVIII stuleciach w Europie. Wykonawcy projektu planują przedstawienie cech wspólnych i specyfiki rozwojowej Polski na tle innych krajów europejskich w następujących dziedzinach: